banner-image

Kako funkcionišu robne rezerve i šta je potrebno da budu efikasnije

Autor: Vojislav Stanković

Uspostavljanje i održavanje dinamučke stabilnosti odnosa ponude i tražnje i stabilnosti proizvodnje i cena poljoprivrednih proizvoda, odnosno trajne prehrambene sigurnosti stanovništva, obezbeđuje se sistemom tržišnih institucija, posebno jedinstvenim sistemom agrarnih robnih rezervi, prvenstveno onih proizvoda od vitalnog značaja za agroindustrijsku reprodukciju.

Sistem agrarnih robnih rezervi čine dve horizontalne komponente: (a) stalne (strateške) i (b) stabilizacione (tržišne). Ova institucija funkcioniše kao jedinstven fleksibilan sistem za proizvode od zajedničkog interesa za tržište Srbije, uključujući podsisteme rezervi za ostale agrarne proizvode, polazeći od principa da se proizvodi koji se nalaze u republičkim robnim rezervama, po pravilu, ne nalaze u regionalnim ili drugim robnim rezervama.

Stalne (strateške) rezerve poljoprivrednih i prehrambenih proizvoda utvrđuju se po posebnim programima, u obimu i po strukturi koji obezbeđuje prehrambenu sigurnost u vanrednim okolnostima (elementarnih nepogoda, neposredne ratne opasnosti, rat). Zanavljanje stalnih rezervi (u skladu sa tehnološkim rokovima) vrši se u skladu sa funkcionisanjem stabilizacione komponente sistema.

Stabilizacione (tržišne) robne rezerve će funkcionisati u neposrednoj vezi sa formiranjem tržišnih institucija i agencija, kroz organizacionu i upavljačku transformaciju republičke direkcije za robne rezerve, koja se mora osposobljavati za intervencije na tržištu po određenim (specijalizovanim) robnim programima.

Tekuće stabilizacione intervencije robnih rezervi su, osnovni instrumenti za ostvarivanje istovremene ekonomske zaštite poljoprivrednih proizvođača i potrošača hrane, od monopola kupaca-prerađivača, odnosno od monopola (ili kartela) proizvođača.. S toga su potrebna dva smera  intervencije:

  • Interventna kupovina određenih proizvoda, kada je njihova ponuda veća od tražnje (zaštita proizvođača),
  • Interventna prodaja određenih proizvoda, kada je njihova tražnja veća od ponude (zaštita potrošača).

Interventni aranžmani  kupovine mogu biti u različitim oblicima: u formi definitivne kupovine i preuzimanja i preuzimanja ponuđene robe na skladišta (zalihe) robnih rezervi; u formi kreditiranja zaliha određenih sirovina i finalnih proizvoda kod proizvođača (lombardni krediti), emitovanjem hartija od vrednosti sa pokrićem u robi; u formi posebnih aranžmana-kupovine ili kreditiranja određenih količina osnovnih prerađevina kod preduzeća prehrambene industrije (ulje, šećer, mleko u prahu), koja će po tom osnovu kupovati ponuđene određene količine (viškove)sirovina od primarnih proizvođača. Neposredni referentni uslovi interventne kupovine treba da se određuju prema tržišnim elementima koji važe za najsuficitarniju zonu na jedinstvenom srpskom tržištu-vreme, loko paritet, cena (npr. Novi Sad).

Da bi tržišne (stabilizacione) robne rezerve efikasno uticale na stabilnost tržišta poljoprivrednih i prehrambenih proizvoda, potrebno ja da ova institucija bude racionalno organizovana i materijano-finansijski osposobljena da može vršiti interventnu prodaju određenih agroindustrijskih proizvoda u obimu od najmanje 15% obima njihove komercijalne potrošnje, odnosno interventnu kupovinu određenih proizvoda koja se ne može unapred kvantifikovati. U tom smislu se Direkciji za robne rezerve obezbeđuje odgovarajuća finansijska podrška sredstvima iz Agrarnog budžeta i u monetarno-kreditnoj politici.

Zbog izuzetnog značaja robnih rezervi u obezbeđivanju stabilnosti agrarnog tržišta, posebnu pažnju treba posvetiti pitanju upravljanja sistemom rezervi. Evropska iskustva upućuju na potrebu da tu funkciju operativnog odlučivanja o načinu, obimu, uslovima i vremenu intervencije sistema robnih rezervi na agrarnom tržištu, vrši posebno međuresorsko telo Vlade, koje na bazi godišnjih robnih i finansijskih programa odobrenih od Vlade, donosi operativne odluke o intervencijama i poslovanju na tržištu.

Mehanizam funkcionisanja tržišnih institucija potrebno je prilagoditi specifičnostima agrarne reprodukcije, odnosno karakteru i vrsti proizvodnje prema orijentacionim modelima (robnim programima), koje je potrebno razraditi za (1) žitarice, (2) industrijsko bilje, (3) stoku i meso. (4) mleko i mlečne proizvode.